Tekst herschrijven: een stappenplan met voorbeelden

Een tekst herschrijven betekent dat u bestaande inhoud in uw eigen woorden opnieuw vertelt. De feiten en de conclusies blijven staan; de formuleringen en de opbouw gaan op de schop. Het verschil met schrijven vanaf nul zit in het beginpunt: een schrijver begint bij een leeg scherm, wie herschrijft bij het werk van iemand anders. Parafraseren is hetzelfde handwerk op kleinere schaal: een zin of een alinea. Is er helemaal geen bron en moet de tekst vanaf nul geschreven worden, dan is dat geen herschrijven meer, maar werken met AI aan een nieuwe tekst.

Net zo nuttig is het om te benoemen wat herschrijven niet is: geen samenvatting en geen eindredactie. Een samenvatting laat inhoud weg, eindredactie haalt fouten uit uw eigen stuk. Herschrijven houdt de inhoud compleet en verandert alleen de manier van vertellen. Over die drie woorden kunt u beter vooraf afspraken maken, want daar begint het gedoe met opdrachtgevers.

In de praktijk komt de vraag meestal uit drie hoeken. De eerste is de productbeschrijving van een leverancier: dezelfde tekst staat bij tien webshops, en de zoekmachine ziet een kopie. De tweede is een persbericht of een gemeentelijke mededeling die in gewone taal moet worden naverteld. De derde is studiewerk: aantekeningen en bronnen die in eigen woorden een verslag worden, met bronvermelding erbij.

Licht herschrijven verandert de woorden en laat de bouw van de tekst intact: synoniemen, een andere woordvolgorde, een andere werkwoordsvorm. Het gaat snel en het valt bijna altijd op. De volgorde van de gedachten verraadt de bron, ook als geen enkel woord meer hetzelfde is.

Grondig herschrijven begint bij begrijpen. U haalt de kernpunten uit het stuk, legt het weg en vertelt elk punt in uw eigen woorden na. Het resultaat lijkt alleen nog inhoudelijk op de bron, en precies zo leest een tekst als zelfstandig werk.

Herschrijven met een nieuwe structuur gaat een stap verder. Niet alleen de formulering verandert, maar ook de volgorde en soms het genre. Een persbericht wordt een handleiding, een lang artikel wordt een lijst met stappen.

De keuze hangt niet af van smaak, maar van het doel en van de plek waar de tekst komt te staan. Een pagina die zoekverkeer moet opleveren, vraagt minstens om grondig herschrijven: zoekmachines vergelijken op betekenis en opbouw. Een interne memo heeft genoeg aan een lichte bewerking. Is de bron voor een ander publiek geschreven, dan redt u het niet zonder een nieuwe structuur.

De tweede kolom staat er bewust in woorden en niet in cijfers. Wat een scan meldt, hangt af van het programma, de lengte en het onderwerp. De drempel stelt de ontvangende partij: uw hogeschool of uw opdrachtgever.

Bijna alle fouten komen uit dezelfde wortel: iemand neemt afstand van de bron zonder hem begrepen te hebben. Hieronder staat wat meestal al in de eerste alinea zichtbaar is.

• Synoniemen wisselen in plaats van navertellen. Machinaal woorden vervangen laat de zinsbouw van de bron staan en schuift er betekenissen in die er niet horen.
• Betekenis kwijtraken om maar anders te klinken. Moest er een voorwaarde uit om verder van de bron af te komen, dan is de tekst onjuist geworden.
• De volgorde van de auteur laten staan. Hieraan ziet een lezer het vaakst dat een tekst herschreven is: andere woorden, dezelfde gedachtegang.
• Vulling toevoegen om aan de lengte te komen. Aanloopzinnen en wendingen als in de huidige maatschappij leveren tekens op en halen waarde weg.
• Feiten van een ander overnemen zonder controle. Een fout uit de bron is uw fout zodra het stuk onder uw naam staat.
• Vaktermen vervangen door synoniemen. In juridische, medische en technische teksten is dat geen stijlkwestie maar een inhoudelijke verandering.
• Controles proberen te misleiden. Letters uit een ander alfabet, onzichtbare tekens en rare spaties werken niet: ze worden al jaren herkend. Ze schaden bovendien uw tekst, die kapotgaat bij het kopiëren.
• Herschrijven in plaats van bronvermelding. Staat de informatie maar op één plek, dan heft navertellen in eigen woorden de plicht om te verwijzen niet op.

Er is een korte zelftest: zou u deze tekst hardop kunnen uitleggen zonder in de bron en zonder in uw eigen versie te kijken. Is het antwoord ja, dan zitten de fouten hierboven er waarschijnlijk niet in.

Met de hand werken loont waar nuances tellen: juridische en medische teksten, of stukken met uw eigen toon. Ook als iemand moet beslissen wat blijft en wat weggaat, is een mens sneller: die kent de context en merkt wat er in de bron ontbreekt.

AI wint op snelheid en op routine: tientallen productteksten, een klad dat in een andere toon moet, een lang stuk dat korter mag. Een model is ook nuttig als tweede mening, wanneer uw eigen formulering niet komt. Hoe goed dat klad wordt, hangt sterk af van hoe de opdracht geformuleerd is — komt het resultaat te algemeen uit, dan lost een goede prompt schrijven dat meestal sneller op dan het gewoon opnieuw te proberen.

Het resultaat van een model controleert u net als de tekst van iemand anders: feiten en cijfers, vaktermen, voorwaarden en voorbehouden. Kijk ook of er beweringen in staan die in de bron niet voorkwamen. Lees het daarna hardop, want modellen houden van gladde zinnen waar weinig in zit — de overige kenmerken, en hoe u zo'n tekst levendig maakt, staan apart beschreven.

Op twee plekken gaat het meestal mis. De eerste zijn de voorbehouden: een voorwaarde als bij bestellingen vanaf drie stuks verdwijnt zonder waarschuwing, en de tekst belooft meer dan de bron. De tweede is een te stellige toon waar het origineel voorzichtig was: kan bijdragen aan wordt zorgt voor. Beide vangt u door langs uw kernpunten te lopen, niet door het eindresultaat te herlezen.

De praktische combinatie is deze: de indeling is van u, het ruwe navertellen van de machine, de laatste slag weer van u. Herschrijf de tekst met de AI-tekstherschrijver van iBro en loop daarna de stappen vier tot en met zes na. Blijft het stuk droog, dan helpt een aparte ronde om stijl en leesbaarheid te verbeteren.

Een goede herschrijving komt niet uit synoniemen, maar uit werkvolgorde: kernpunten noteren, de indeling omgooien, uit het hoofd navertellen, zinsconstructies veranderen, feiten controleren en hardop lezen. Vijf van de zes stappen vragen geen gereedschap, alleen aandacht voor de bron. Gaat het om veel teksten die snel om moeten, laat de tekst dan herschrijven in de AI-tekstherschrijver van iBro en pak deze handleiding op vanaf stap vier.